कश्चन जनः बह्वीभिः समस्याभिः ग्रस्तः आसीत् । समस्यानां परिहारस्य मार्गं ज्ञातुम् इच्छन् सः कस्यचित् महात्मनः आश्रमं गत्वा मार्गदर्शनं क्रियताम् इति प्रार्थयति । बहुधा पृष्टः अपि महात्मा किमपि उत्तरं न अवदत् । अन्ते महात्मनः मौनप्रतिस्पन्दनं सोढुम् अशक्नुवन् सः जनः अवदत् 'भवान् तु किमपि अवदन् मयि उपेक्षां दर्शयति । समस्यानां परिहाराय अहमेव मार्गं चिन्तयिष्यामि । शरीरे शक्तिः अस्ति । मयि बुद्धिमत्ता अपि अस्ति । तयोः उपयोगेन स्वयम् एव किमपि करिष्यामि' इति । तदा महात्मा - 'स्वसमस्याः स्वयमेव सम्मुखीकरिष्यामि इति उदितः भावः एव सर्वाः समस्याः परिहरिष्यति । एतं भावं पोषयन् अग्रे गच्छ' इति अवदत् ।
(“केन्द्रीयसंस्कृतविश्वविद्यालयस्य अष्टादशीयोजनान्तर्गततया एतासां कथानां ध्वनिप्रक्षेपणं क्रियते”)

श्रीरामस्य वनवासकाले घटिता घटना एषा । लक्ष्मणः गुडाकेशः इति प्रसिद्धः इति तु वयं जानीमः । गुडाका नाम निद्रा । निद्रायाः ईशः गुडाकेशः । निशादेवीतः प्राप्तवरः एषः । किन्तु किञ्चन निबन्धम् आसीत् । तत् च यावती निद्रा लक्ष्मणेन त्यज्येत तावतीं निद्राम् अन्यः कश्चित् स्वीकुर्यात् इति । सीतायाः यादृशी पतिभक्तिः तादृशी एव पतिभक्तिः ऊर्मिलायाः अपि । अतः सा निद्रादेव्याः प्रस्तावं ससन्तोषम् अङ्गीकृतवती । तदनन्तरं चतुर्दश वर्षाणि यावत् निरन्तरं निद्रां कृतवती । लक्ष्मणः रात्रिसमये अपि जागरितः सन् सीतारामयोः रक्षणम् अकरोत् ।
(“केन्द्रीयसंस्कृतविश्वविद्यालयस्य अष्टादशीयोजनान्तर्गततया एतासां कथानां ध्वनिप्रक्षेपणं क्रियते”)

During Rama’s exile, Lakshmana became known as Gudakesha — lord over sleep (gudaka meaning sleep). He had received a boon from the goddess of night to remain awake, but with one condition: the sleep he renounced must be borne by someone else. Just as Sita was devoted to her husband, so too was Urmila, Lakshmana’s wife, deeply devoted. She willingly accepted the goddess’s proposal and took upon herself all the sleep Lakshmana gave up. Thus, for fourteen years Urmila slept continuously, while Lakshmana remained ever wakeful, guarding Rama and Sita even through the nights.

कस्यचन शिष्यस्य अध्ययनशीलतां सेवाभावं च दृष्ट्वा सन्तुष्टः गुरुः गुरुकुलात् निर्गमनकाले तस्मै एकं दिव्यं दर्पणं दत्तवान् । पुरतः स्थितस्य जनस्य मनोभावान् दर्शयितुं सामर्थ्यम् आसीत् तस्य दर्पणस्य । तस्य सामर्थ्यं परीक्षितुम् इच्छन् सः आदौ गुरोः पुरतः गृहीतवान् । तत्र मोहाहङ्कारक्रोधादयः तेन लक्षितः । ततः सः मित्राणां पुरतः, मातपित्रोः पुरतः च तं दर्पणं गृहीतवान् । तेन बहवः दुर्गुणाः दृष्टाः । एतस्मात् नितरां खिन्नः सः गुरुकुलं गत्वा स्वस्य अनुभवं निवेदितवान् । तदा गुरुः शिष्यस्य पुरतः दर्पणं गृहीतवान् । शिष्येण बहवः दुर्गुणाः दृष्टाः । तदा गुरुः अवदत् 'स्वीयान् दुर्गुणान् ज्ञात्वा तेषाम् अपसरणाय प्रयासः करणीयः भवता इति उद्देशेन मया अयं दर्पणः दत्तः आसीत् । स्वस्य दुर्गुणानां ज्ञाने अपसारणे च अवधानं भवतु' इति ।
(“केन्द्रीयसंस्कृतविश्वविद्यालयस्य अष्टादशीयोजनान्तर्गततया एतासां कथानां ध्वनिप्रक्षेपणं क्रियते”)
A guru, pleased with his disciple’s diligence and service, gifted him a divine mirror when he left the gurukula. This mirror could reveal the inner thoughts and qualities of anyone standing before it. The disciple tested it first on his guru and saw traits like delusion, pride, and anger. He then tried it on his friends and parents, and again saw many faults. Saddened, he returned to the gurukula and shared his experience. The guru then held the mirror before the disciple himself, and the disciple saw his own faults. The guru explained: ‘I gave you this mirror so that you may recognize your own shortcomings and strive to remove them. Focus on self-correction rather than judging others’.

नोबेल्-पुरस्कारविजेता भारतरत्नं चन्द्रशेखरवेङ्कटरामः प्रसिद्धः विज्ञानी चेदपि प्रतिदिनं देवपूजानिमित्तम् उपनिषदादिग्रन्थपारायणाय च कञ्चित् समयं नियततया व्ययीकरोति स्म । एतत् जानन् कश्चन विज्ञानी वदति 'प्रसिद्धः विज्ञानी भवान् । यानि विज्ञानसिद्धानि न, तादृशेषु अंशेषु भवतः प्रवृत्तिः न उचिता' इति । तदा वेङ्कटरामः अवत् 'इदानीं तु विज्ञानसिद्धानि न । किन्तु भाविनि काले यदि तेषां विषये प्रमाणं लभ्येत तर्हि मया पश्चात्तापः न अनुभोक्तव्यः स्यात् । अपि च दैनिकनियमैः यदि वयम् आत्मानं बध्नीयाम तर्हि फलं न प्राप्येत चेदपि नियमपालनप्रवृत्तिः तु अस्मान् उपकुर्यात् एव । अतः एव अहं स्वजीवने कांश्चन दैनिकनियमान् पालयामि ' इति ।
(“केन्द्रीयसंस्कृतविश्वविद्यालयस्य अष्टादशीयोजनान्तर्गततया एतासां कथानां ध्वनिप्रक्षेपणं क्रियते”)

Chandrasekhara Venkataraman, Nobel laureate and Bharat Ratna awardee, though a renowned scientist, devoted time daily to worship and recitation of the Upanishads. Another scientist once remarked: ‘As a famous scientist, it is not proper for you to engage in things not proven by science’. Raman replied: ‘They may not be scientifically proven now, but if evidence arises in the future, I will not regret having practiced them. Moreover, even if rituals yield no direct results, the discipline of daily practice itself benefits us. That is why I follow certain daily rules in my life’.

कदाचित् कश्चन भक्तः भगवन्तं बुद्धम् उपसर्प्य अपृच्छत् 'आर्य! भवतः उपदेशस्य कारणतः अद्यावधि कियन्तः जनाः सत्यदर्शनं प्राप्तवन्तः स्युः, कियन्तः च मोक्षमार्गस्य अनुसरणं कृतवन्तः स्युः' इति । 'अस्य उत्तरं श्वः वदिष्यामि । तदभ्यन्तरे ग्रामे अटित्वा कः किम् इच्छति इति ज्ञात्वा आगच्छतु' इति अवदत् बुद्धः । जनाः तु दुःखस्य निवारणम्, अस्वास्थ्यस्य अपगमनं, पुत्रादीनाम् उद्योगं, धनप्राप्तिं, पौत्रप्राप्तिं, इत्यादिकम् इच्छन्ति इति भक्तेन ज्ञातम् । अनन्तरदिने यदा बुद्धः अपृच्छत् यत् सत्यदर्शनेच्छवः, मोक्षप्राप्तीच्छवः च कियन्तः प्राप्ताः भवता इति तदा भक्तः अवदत् 'न कोऽपि । सर्वे भौतिकसुखं, भौतिकवस्तूनि, भौतिकप्रयोजनं च प्राप्तुम् एव इच्छन्ति' इति । ततः एव भक्तेन स्वस्य प्रश्नस्य उत्तरं प्राप्तम् ।
(“केन्द्रीयसंस्कृतविश्वविद्यालयस्य अष्टादशीयोजनान्तर्गततया एतासां कथानां ध्वनिप्रक्षेपणं क्रियते”)

A devotee once asked the Buddha: ‘Through your teaching, how many have attained true vision and how many have followed the path of liberation?’
The Buddha replied: ‘I will answer tomorrow. Meanwhile, go through the village and find out what people truly desire’. The devotee observed that people wished for relief from suffering, cure from illness, jobs for their children, wealth, grandchildren, and other worldly gains. The next day, when the Buddha asked what he had found, the devotee said: ‘None seek truth or liberation. All desire only material comfort and worldly benefits’. Thus, the devotee himself realized the answer to his question.

'गावः लोके पूज्याः भवन्ति । गोषु वासेन ममापि गौरवं वर्धेत' इति विचिन्त्य लक्ष्मीदेवी गवां समूहम् उपसर्प्य स्वपरिचयम् उक्त्वा स्वेच्छां प्रकटय्य तदर्थम् अनुज्ञां प्रार्थयति । तदा गावः उक्तवत्यः 'पूज्ये! भवती पूजार्हा चेदपि चञ्चलत्वेन भवत्याः अपख्यातिः अस्ति । अतः भवत्यै आश्रयं दातुं नेच्छामः वयम्' इति । 'भवत्यः गुणवत्यः परोपकारशीलाः च । अतः कस्मिंश्चित् अङ्गे वासाय अवसरः दीयताम्' इति पुनः लक्ष्मीः प्रार्थयति । 'भवती गोमूत्रे गोमये च वासं कर्तुम् अर्हति । तेन गोमयगोमूत्रयोः महत्त्वम् इतोऽपि वर्धेत' इति । लक्ष्मीः एतत् अङ्गीकरोति । तस्मात् एव दिनात् तया गोमूत्रे गोमये च लक्ष्म्या वासः आरब्धः ।
(“केन्द्रीयसंस्कृतविश्वविद्यालयस्य अष्टादशीयोजनान्तर्गततया एतासां कथानां ध्वनिप्रक्षेपणं क्रियते”)

Lakshmi wished to live among cows to gain honor. The cows, citing her fickle nature, refused. Lakshmi pleaded for some place to stay. Moved by her plea, the cows said: “You may dwell in cow dung and cow urine. By your presence there, their importance will grow further”. Lakshmi accepted this arrangement with grace. From that day onward, it is believed that she resides in cow dung and cow urine, which is why they are considered sacred and auspicious in Hindu tradition.

कदाचित् कश्चन भ्रमणसमये कूपे अपतत् । तं रक्षितुं कश्चन महापुरुषः आगतवान् । सः ग्रन्थिकायुक्तां रज्जुं कूपस्य अन्तः क्षिप्त्वा अवदत् 'ग्रन्थिकां गृहीत्वा त्वम् उपरि आगच्छ' इति । कूपे स्थितस्य कृषिकस्य मनसि संशयः आसीत् । अतः सः अपृच्छत् 'कर्षणसमये रज्जुः भग्ना भवेत् चेत्?’ इति । 'रज्जुः अस्ति शक्तियुक्ता' इति महापुरुषेण उक्ते अपि पुनः पुनः नैकविधान् संशयान् प्रकटयति सः कृषिकः । महापुरुषस्य वचने कृषिकेण विश्वासः न प्राप्तः एव । अतः कृषिकः कूपे एव मरणं प्राप्तवान् ।

(“केन्द्रीयसंस्कृतविश्वविद्यालयस्य अष्टादशीयोजनान्तर्गततया एतासां कथानां ध्वनिप्रक्षेपणं क्रियते”)

Once, a traveler fell into a well. A saint came to rescue him, throwing down a rope with knots and saying: ‘Hold the knots and climb up’. But the man, full of doubt, asked: ‘What if the rope breaks while pulling?’ Though the saint assured him of its strength, the man kept raising new doubts and never trusted the words. Lacking faith, he remained in the well and died there.

वेलुनाचियारा बाल्यकाले एव फ्रेञ्च्-आङ्ग्ल-उर्दुप्रभृतयः अनेकाः भाषाः पठिताः । तस्याः पतिः शिवगङ्गीयः मुतुवडुगनाथपेरियः शतकद्वयं यावत् शिवगङ्गायाः पालनं अकरोत् । १७७२ तमे वर्षे ईस्ट्-इण्डियासंस्थया यदा शिवगङ्गा स्वायत्तीकृता तस्मिन् युद्धे राजा अम्रियत । राज्ञी वेलुनाचियारा पुत्र्या साकं पलायनम् अकरोत् । आङ्ग्लेभ्यः शिवगङ्गां पुनः प्राप्तुं दृढनिश्चयं कृत्वा राज्ञी अष्ट वर्षाणि यावत् सन्नाहकार्यं कृतवती । सा मैसूरुराज्यस्य शासकेन हैदरालिना मिलित्वा तस्य साहाय्यं स्वीकृत्य १७८० तमे वर्षे आङ्ग्लान् विरुध्य युद्धम् अकरोत् । आङ्ग्लानां स्फोटकास्त्रप्रकोष्ठः नाशितः । स्फोटास्त्राभावेन अङ्ग्लाः पलायिताः । राज्ञी शिवगङ्गां प्रतिप्राप्नोत् ।
(“केन्द्रीयसंस्कृतविश्वविद्यालयस्य अष्टादशीयोजनान्तर्गततया एतासां कथानां ध्वनिप्रक्षेपणं क्रियते”)

Velu Nachiyar, queen of Sivaganga, had studied many languages including French, English, and Urdu in her childhood. Her husband, Muthu Vaduganatha Periyavudaya Thevar, ruled Sivaganga for two decades. In 1772, when the East India Company seized Sivaganga, the king was killed and the queen fled with her daughter. Determined to reclaim her kingdom, Velu Nachiyar spent eight years preparing for war. She allied with Hyder Ali of Mysore and, in 1780, fought against the British. In the battle, the British ammunition depot was destroyed, forcing them to retreat. Velu Nachiyar thus regained Sivaganga.